انتخاب روش های آبیاری در کشاورزی

برای دوره طولانی در خود نگاه می دارند، مشکلات بیشتری به همراه خواهد داشت. تمامی گیاهانی را که عوامل زراعی بالا در آنها محدودیتی ایجاد نمی کند می توان به روش نواری آبیاری نمود. گیاهان زراعی ردیفی مثل غلاف، علوفه، گیاهان مرتعی و گیاهانی که روی زمین صاف کاشته می شوند مثل باغ میوه و تاکستان که درون نوار یا وسط و یا در لبه آن کاشته می شونند را می توان بدین شیوه، به آسانی آبیاری نمود. غرقاب شدن مکرر پایین دست نوارهای با انتهای بسته برای محصولات مخرب است، به ویژه اگر شرایط غرقابی برای مدت زمانی بیش از چند ساعت ادامه یابد و خاک نیز ریز بافت باشد. گیاهان یک ساله که ریشه آنها به تدریج رشد می کند و در نتیجه کمبود مجاز رطوبت آنها نیز متغیر است، را تنها در صورت تعدیل بازده کاربرد و با استفاده از خطوط آبرسانی تکمیلی و اضافی می توان به روش نواری آبیاری کرد. علت این امر، تغییرات بسیار در کمبود رطوبت خاک و مدیریت آبیاری در دوره رویش گیاهان یکساله زراعی است. آبیاری نواری برای گیاهان مرتعی، یونجه، باغات میوه، تاکستان ها و سایر گیاهانی که کمبود مجاز رطوبت (MAD) ثابتی دارند، بسیار مناسب است. آبیاری نواری پیچیده ترین روش آبیاری سطحی است. با وجود آن که این روش می تواند دارای بازده کاربرد بالایی باشد، ولی در عمل بازده کاربرد بالا به ندرت حاصل می شود. این امر به سبب عدم آگاهی کافی از نیاز واقعی کمبود مجاز رطوبت خاک (MAD)، (در مرحله طراحی) در برابر کمبود رطوبت خاک (SMD) در زمان آبیاری، مشکلاتی در تنظیم دبی ورودی و قطع جریان در بهترین زمان است. رویش گیاه و سرعت نفوذ در طول فصل رویش تغییر می کند در حالی که سرعت نفوذ نهایی و منحنی پسروی تغییر نمی کند. طول، عرض نوار، مدت و دبی جریان عوامل مدیریتی قابل کنترل هستند. یکنواختی توزیع (DU) معمولاً در صورت موازی بودن منحنی پیشروی دبی ورودی با منحنی پسروی مخصوص هر نوار، دست یافتنی است. از آنجا که سرعت نفوذ در طول فصل آبیاری تغییر می کند، در هر نوبت آبیاری مدت زمان لازم تفاوت خواهد داشت. دبی ورودی زیاد، امکان پوشش وسیع بسیاری از نوارها را در یک زمان فراهم می کند و موجب افزایش بازده نیروی کارگری می گردد. دبی بالا به سیستم توزیع بزرگتر و با هزینه سرمایه ای بیشتر احتیاج دارد. نیروی کارگری مورد نیاز برای روش آبیاری نواری معمولی با جریان کم که در آنها از سیفون استفاده می شود، قابل توجه است. استفاده از دریچه در نهرها، شدیداً حجم کار تنظیم آب را کاهش می دهد اما آبیار همچنان باید برای هر بار تنظیم یکبار وارد مزرعه شود. اگر دبی نهر زیاد باشد و بر اساس طراحی از سیستم های مناسب کافی کنترل آب به تنظیمات استفاده شده باشد، به نیروی کارگری بسیاری کمی نیاز خواهد بود. استفاده از خطوط لوله نیز ممکن است مطلوب و اقتصادی باشد. در این حالت کنترل آبیاری 250 تا 400 هکتار توسط یک کارگر با باز و بسته کردن تعداد محدودی دریچه یا فلکه امکان پذیر است. اگر از مخزن تنظیمی یا استخر ذخیره آب نیز استفاده شود، زمان و مدت آبیاری در اختیار بوده و امکان بهره گیری از دبی های بزرگ نیز وجود خواهد داشت. در صورت وجود دبی های بزرگ و قابل تنظیم، زمین های بسیاری را می توان به طور متوالی و همزمان آبیاری نمود.عملیات تسطیح زمین های با توپوگرافی نامنظم و خاک های کم عمق به خوبی صورت نمی گیرد. در چنین شرایطی استفاده از نوارهای هدایت شده در جهت شیب یا نوارهای موازی خطوط تراز (تراسها) امکان پذیر است. در مواردی که نوار با شیب عرضی باشد (نوارهای موازی خطوط تراز) به ویژه در خاک هایی که در اثر خشکی سله می بندند یا خاک های شنی فرسایش پذیر، خطر شکسته شدن پشته ها وجود دارد. در روش های نواری در صورت عدم استفاده از پوشش گیاهی مناسب یا کوتاه نکردن طول نوارها در جهت شیب، خطر فرسایش در اثر آبیاری یا بارندگی وجود خواهد اشت. در آبیاری نواری می توان برای کاهش یا حذف روان آب، شیب سطحی را در انتهای نوار کاهش داد یا حتی آن را تراز کرد، و یا می توان انتهای نوار را بست. به هر حال ممکن است هر رفت رواناب به نفوذ عمقی تغییر شکل دهد. باید دقت نمود که آب برای مدت طولانی در نوار جمع نشود. در تناوب کاشت گیاهان ردیفی و یونجه یا گیاهان علوفه ای، تنظیم شیب زمین در دو جهت با مقادیر مختلف، مطلوب است. گیاهان متراکم را می توان در جهت شیب تندتر آبیاری نمود و گیاهان ردیفی که به صورت جوی و پشته کشت می شوند را می توان در جهت شیب ملایم تر آبیاری کرد. چنین طرحی به توزیع آب در دو جهت مزرعه احتیاج دارد که این امر موجب افزایش هزینه می گردد.نیاز به عملیات تسطیح در آبیاری نواری از آبیاری کرتی کمتر بوده و به اندازه قطعه زراعی و طراحی بستگی دارد. طراحی شیب دو طرفه (طولی و عرضی) همانند استفاده از نوارهای هدایت شده، حجم خاک جابجا شده را کاهش می دهد. ایجاد شیب های تقریباً هماهنگ با توپوگرافی زمین نسبت به ایجاد شیارهای معین از پیش تعیین شده بسیار اقتصادی تر است. تفاوت ناچیزی بین تواناییهای شیب های 002/0 و 003/0 وجود دارد. علاوه بر این در نوارها با سکوی باریک (تراس کم عرض) حجم خاک جابجا شده نسبت به نوارهای پهن تر با پشته های بلندتر کمتر است. شیب های طولی یا عرضی متغیر، در صورت تغییرات ملایم (002/0 به 003/0) موجب حفظ توازی منحنی های پیشروی و پسروی شده و هزینه های آماده سازی زمین را کاهش می دهند. در خاک های ناهمگن در صورتی که عمق خاکبرداری در برخی مناطق زیاد باشد، برداشت و جایگزینی خاک سطحی به منظور دستیابی به شرایط سطحی یکنواخت تر، موجب افزایش بازده آبیاری خواهد شد. بدیهی است که باید توجه نمود که هزینه های لازم، به ویژه در صورت زیاد بودن حجم عملیات خاکی، احتمالاً اجرای این طرح در مقابل سایر روش های آبیاری غیر اقتصادی می سازد. مشکلات طراحی ابعاد نوارها به منظور همخوانی با محدودیت های سرعت نفوذ، دبی ورودی، کمبود مجاز رطوبت خاک (MAD) تأخیر جریان و شیب در اراضی با مرزهای مشخص تشدید می شود. با تغییر مقادیر کمبود مجاز رطوبت خاک (MAD) یا پذیرش بازده کمتر می توان از تغییر زیاد طول نوار پرهیز کرد. از نوارهای کوتاه می توان برای آبیاری سبک و از نوارهای بلند برای آبیاری های سنگین استفاده کرد اما از هر دو (آبیاری سبک و سنگین) نمی توان با بازده بالا در یک نوار واحد استفاده کرد. تأمین آب اضافی در وسط طول نوار به شکل مؤثری آن را کوتاه خواهد کرد. در صورت نیاز به نوارهای بسیار کوتاه، بهتر است که از آبیاری کرتی یا ردیفی استفاده شود. در غیر این صورت رواناب زیادی روی خواهد داد. برای خاک های با سرعت نفوذ پذیری بالا نمی توان از نوارهایی به طول بیش از 100 متر استفاده کرد. در نفوذ پذیری پایین لازم است نوار برای تأمین مدت آبیاری لازم جهت نفوذ کافی آب، 800 تا 1000 متر انتخاب شود. همچنین میزان دبی ورودی نیز باید تغییر کند. استفاده از ابعاد و دبی های غیر دلخواه عملی بوده اما موجب نفوذ یکنواخت و ظرفیت نگهداری آب یکسان در منظقه ریشه در واحدهایی که به مدیریت مشابه نیاز دارند. به ویژه در جهت شیب بسیار مطلوب است. در خاک های سله بسته که ترک ها باید قبل از پیشروی جریان پر شوند، حداقل آب مورد نیاز، کمی بیش از حجم آب لازم جهت پر شدن ترک ها، برآورد می شود تغییر مقادیر کمبود رطوبت خاک و اندازه ترک ها در زمان آبیاری اثرات مطلوبی در پی خواهد داشت. پس از پر شدن ترک ها سرعت نفوذ آشکارا کاهش خواهد یافت. در اینگونه اراضی آب حتی کمتر از نصف مقدار معمول، نفوذ کرده و طول نوار را می توان تا 1000 متر افزایش داد. در این حالت منحنی های پیشروی و پسروی لزوماً به موازات یکدیگر نخواهند بود. پشته های مرزی را می توان به صورت فصلی یا دائمی احداث نمود. فاصله پشته ها و هزینه احداث به عملیات زراعی مانند فاصله گیاهان، عرض ماشین آلات و دبی ورودی بستگی دارد.

غرقابی دائم (کرت برنج)
آبیاری به روش غرقابی دائم روشی است که طی آن آب به صورت دائم یا متناوب وارد زمین شده و خاک را به طور دائمی غرقاب می سازد. برای نگهداری آب در کرت هایی مسطح یا نسبتاً مسطح، مزرعه با پشته هایی تقسیم شده و معمولاً در شیب ها، زمین سکوبندی می شود. از روش آبیاری با جریان دائم معمولاً برای برنج که به شرایط اشباع و غرقابی نیاز داشته و یا می تواند خود را با آن وفق دهد استفاده می شود. گیاه معمولاً در سطوح صاف کشت می شود. در بسیاری از مناطق، در سیستم های جریان دائم، اراضی پایین دست با آب خارج شده از زمین های بالا دست آبیاری می شوند. این آب، افت حاصل از نشت و تبخیر و تعرق در زمین های پایین دست را تأمین می نماید. در صورت که از آبراهه های مجزا برای هر قطعه استفاده شود، کنترل بهتر آب امکان پذیر است. این امر در طول دوره آبیاری نیز حائز اهمیت است، چرا که با کاشت گونه های مختلف گیاهی در هر قطعه زمین، نیاز آبی در هر زمان متفاوت خواهد بود. سیستم توزیع آب باید قادر به هدایت و کنترل سرعت های متغیر جریان برای آبیاری زمین های مختلف در زمان ها متفاوت باشد. به سبب سرعت بالای نفوذ در آغاز آبیاری، سرعت بالای جریان در این هنگام بسیار حائز اهمیت است. روش غرقابی دائم در زمین هایی با سرعت نفوذپذیری کم از کارآیی بالایی برخوردار است. به طول معمول، با ایجاد لایه ای نفوذناپذیر در اثر فعالیت های زراعی در شرایط اشباع، در طی سالیان متمادی، نفوذ عمقی محدود خواهد شد. در صورت تشکیل شخم لایه زیر سطحی و یا استقرار یک سفره زیرزمینی، همگن بودن خاک، به طور معمول موضوع مهمی نخواهد بود. در مزارع دائماً غرقابی، پس از آبیاری اولیه زمین جریان مداوم آب با سرعت کم به شکلی که تنها برای تأمین نیاز آبی کافی باشد، وارد زمین می شود. در برخی مناطق، آب به صورت دوره ای تأمین می شود. تا زمانی که عمق آب در سطح خاک در فاصله دو آبیاری کافی باشد، اثرات آبیاری دوره ای اندک خواهد بود. در آبیاری مداوم، دبی های جریان کوچک هستند. در آبیاری متناوب از جریان های بیشتر برای دوره های کوتاه استفاده می شود. آبیاری های متناوب با نوسان عمق آب، امکان ذخیره بارندگی را فراهم نموده و در عین حال شرایط غرقابی دائم نیز حفظ خواهد شد. کرت ها و زمین های تسطیح نشده را می توان برای آبیاری به روش غرقابی دائم به اشکال و قواره های مختلف تقسیم کرد. اندازه کرت، در درجه نخست توسط توپوگرافی منطقه و سپس توسط سایر شرایط اجرایی محدود می شود و یکنواختی خاک بر آن اثرگذار نیست. در صورت امکان، پشته های طویل به موازات یکدیگر احداث می شوند چرا که قطعه بندی به این صورت موجب تسهیل عملیات مکانیزه و تسطیح لیزری اراضی می شود. احداث پشته ها و کنترل سازه ها به مدیریتی ماهر نیازمند است. استقرار نامناسب پشته ها، یا عدم کنترل صحیح سازه ها، کارآیی روش را کاهش خواهد داد. پشته ها ممکن است دائمی باشند و یا این که به منظور تسهیل عملیات برداشت هر سال تخریب و بازسازی شوند. در برخی مناطق به منظور حفاظت از فرسایش، نشت و کنترل علف هرز، پشته ها را با نوارهای پلاستیکی می پوشانند. امواج آب ناشی از باد موجب فرسایش پشته ها شده و لزوم عملیات نگهداری را تشدید خواهند کرد. تسطیح کامل زمین بسیار حائز اهمیت است. زمین های تسطیح شده، یا به صورت کرت های کاملاً هموار درآمده یا شیب بسیار کم داشته و یا دارای اختلاف تراز کوچکی در طول زمین هستند تا ضمن تأمین عمق غرقابی مناسب (نه خیلی عمق و نه خیلی کم عمق) امکان زهکشی اراضی در هنگام برداشت محصول را فراهم سازند. شکل 3-4 آبیاری برنج به روش غرقابی دائم را در مقایس کوچک در زمینی که تسطیح لیزری استفاده می کنند. در مواردی که تراس بندی اراضی مورد نیاز باشد، پشته ها نیز با کنترل لیزری احداث می شوند. در صورت استفاده از چنین ابزاری، عملیات حفاظت ماهرانه ای مورد نیاز خواهد بود. حجم خاک جابجا شده در تسطیح اراضی برای آبیاری به روش غرقابی دائم معمولاً از 200M3/ha تجاوز نمی کند. در صورت پیروی شیب کرت از شیب زمین و یا استقرار پشته ها بر خطوط تراز، حجم عملیات خاکی بسیار ناچیز خواهد بود. در مناطقی که برای تسهیل عملیات زراعی کرت های بزرگتر مدنظر هستند، تمامی ابعاد عملیات تسطیح نیز افزایش خواهد یافت. سطوح هموار برای برخی فرایندهای رشد و یا برای سایر گیاهانی که در تناوب با برنج به صورت کرتی آبیاری می شوند، ضروری است. ارتفاع پشته ها باید برای تسهیل انتقال آب از یک کرت به کرت دیگر و کاهش فرسایش آبی، کوتاه انتخاب شوند. این امر استفاده اقتصادی از این روش را در مناطق مختلف محدود می سازد. بسیاری از زمین های قدیمی در شیب های تند دارای پشته های بلند بوده و با شرایط کارگری و مکانیزه جاری هماهنگ نیستند. شکل 3-4- غرقای دائم مزرعه کوچک برنجمدیریت روش ابیاری غرقابی دائم شامل تسطیح پیش از آغاز فصل زراعی، احداث اولیه پشته ها و سازه های کنترل آب، غرقاب کردن اولیه زمین و نهایتاً حفظ عمق مناسب آب در مناطق غرقابی و تأمین جریان آب کافی با هدر رفت ناچیز است. برای فراهم آوردن شرایط برداشت وجود شکلی از زهکشی سطحی برای برنج است. علاوه بر این، زهکشی سطحی می تواند در صورت بارندگی در فصل رشد و در خاک های سنگین، و به ویژه برای گیاهان زراعی (غیر برنج) آب اضافی را از زمین خارج کند.

ماندابی (پر و خالی کردن آب)
آبیاری به روش ماندابی (پر کردن با آب و زهکشی) یکی از انواع آبیاری غرقابی دائم است اما سطح خاک متناوباً از آب پر و خالی می شود. از روش ماندابی تنها می توان برای آبیاری گیاهانی استفاده کرد که مقاون به غرقاب شدن موقت در دوره های مشخص آبیاری باشند. آبیاری در این روش با پر کردن حوضچه ها از آب و حفظ آن تا هنگامی که نفوذ عمقی مطلوب تأمین شود انجام می گردد. این روش برای خاک های با سرعت نفوذ کم و اراضی با شیب ناچیز مناسب است. از این روش در اراضی بزرگی که وسعت آنها به 16 هکتار می رسد و اختلاف ارتفاع 3/0 متر داشته اند استفاده شده است. در این روش، کنترل رواناب برای خارج کردن آب اضافی کرت ضروری است. با تخلیه آب اضافی از یک دریچه از یک دریچه خروجی مقدار یا عمق آبیاری مورد نظر کنترل می شود. مدت آبیاری عامل بسیار مهمی برای دستیابی به بازده بالای کاربرد است و برای تأمین یکنواختی بالا، همانند آبیاری نواری، منحنی های پیشروی و پسروی باید تقریباً موازی باشند. این مسأله در دوره های غرقابی طولانی مدت مهم نبوده اما در دوره های کوتاه مدت و آبیاری سبک در کرت های مسطح بسیار مؤثر است.روش ماندابی باری آبیاری های سنگین مناسب بوده و می توان از آن برای آبشویی اراضی کوچک با تسطیح ضعیف یا شیب دار استفاده نمود. آبیاری شیاریشیارها مجازی شیب داری هستند که در خاک ایجاد می شوند. در این روش، آب به سمت پایین شیار جریان یافته و به خاک نفوذ می کند. در صورت بیشتر بودن مدت زمان پیشروی (Tadv) از زمان پسروی (Tr) مدت زمان نفوذ آب در بالا دست شیار (زمان آبیاری،Ta) بیشتر از انتهای آن، (زمان نفوذ در انتهای پایینی، Ti) خواهد بود. زمان پسروی در اراضی شیب دار معمولاً کوچک است، اما در شیب های کم و خاک هایی با نفوذپذیری ناچیز حائز اهمیت خواهد بود. به منظور تضمین نفوذ کافی آب در انتهای شیار، وجود رواناب اجتناب ناپذیر بوده، بنابراین ممکن است پیش بینی سیستم بازگشت جریان ضروری باشد. نفوذ معمولاً فرآیندی آرام است که به صورت افقی و عمودی در محیط خیس شده شیار روی می دهد. با فرض یکنواختی خاک و تسطیح صحیح زمین،

سه مورد سخت افزاری بسیار مهم که موجب سهولت و کارآیی بیشتر آبیاری شیاری می شوند عبارتند از:
1- سیستم بازگشت جریان آب پایین دست شیار که شامل یک مخزن آب نیز می شود.
2- شیارهای کوتاه برای کسب نسبت پیشروی قابل قبول
3- جریان متغیر بزرگ برای تأمین آب ورودی.
شیارها دارای اشکال گوناگونی هستند. اکثر آنها V شکل، ذوزنقه ای، سهمی بوده و یا دارای اشکال پهن و مسطح با عرض خیس شده بین 15 تا 75 سانتی متر یا بیشتر هستند. شیارها برای کاشت گیاهان ردیفی و باغات یا تاکستان ها بسیار مناسبند. تناسب این روش برای مزارع یا محصولاتی که عملیات زراعی آنها به عبور تراکتور در میان شیارها نیاز دارد، کمتر است. از شیارهای باریک و شیارهای کم عمق لبه پهن می توان در کاشت محصولات زراعی کوتاه برای رفع برخی از مشکلات زراعی استفاده نمود. از شیارها همچنین می توان برای آبیاری درختچه های مو با اندام هوایی بزرگ یا گیاهانی که نباید بر روی خاک مرطوب پهن شوند (مانند خربزه و هندوانه) استفاده نمود. با بزرگ شدن گیاه، تاک ها را می توان به خارج از شیار هدایت نمود. همچنین می توان جایگاه شیار نسبت به گیاه را تغییر داده و با رشد گیاه، شیار پیشین را رها ساخت و یا می توان با توسعه سیستم ریشه از شیارهای جایگزین یا شیارهایی با پهنای زیاد که دور از گیاه حفر شده اند استفاده نمود.آبیاری گیاهان زراعی کوتاه که بذر آنها در عمق کم قرار می گیرد به تسطیح دقیق سطح زمین احتیاج دارد چرا که در نقاط پست موجب سله بستن خاک و نقاط مرتفع باعث خشک شدن خاک خواهد شد که در آن صورت دانه ها از رطوبت کافی برای جوانه زنی برخوردار نخواهند شد. شکل و فاصله شیارها را می توان به گونه ای تنظیم کرد که در بین آنها مقادیر قابل توجهی خاک خشک برای ایجاد مسیرهایی با فواصل بیشتر یا ایجاد بسترهای تخت باقی بماند. فاصله بین شیارها و شکل آنها معمولاً با توجه به فاصله ادوات به کار برده شده در عملیات زراعی و تراکم ایده آل گیاه تعیین می شود. هر گاه آبیاری با تواتر زیادتر و عمق کمتر مطلوب باشد، آبیاری یک در میان شیارها با کاربرد متناوب آب در یکی از دو شیار مجاور ردیف گیاه در هر آبیاری، روش مناسبی برای آبیاری گیاهان ردیفی به شمار می رود. بدین ترتیب هر ردیف گیاه در نصف دوره متناوب، در یکی از دو شیار مجاور آب دریافت می کند و می توان با همان دبی، در هر نیم دوره تناوب، وسعتی دو برابر قبل را آبیاری نمود. با استفاده از تجهیزات مناسب و نیمه خودکار توزیع آب، می توان نیاز کارگری را به کمترین مقدار رسانید. در صورت سله بستن خاک ها، آبیاری یک در میان شیارها ممکن نخواهد بود. چرا که آب از خلال شکاف ها به داخل شیار خشک مجاور نفوذ خواهد کرد. مدت آبیاری با مدت کاربرد آب باید شامل زمان لازم برای تأمین نفوذ عمقی مطلوب در انتهای شیار، به علاوه زمان پیشروی منهای زمان پسروی (در صورت وجود) باشد، فاصله میام داغ آب شیارهای مجاور نباید از دو برابر فاصله ای که نفوذ افقی آب در دوره آبیاری در انتهای شیار طی می کند تجاوز نماید. باید توجه داشت که ممکن است تمامی خاک سطحی موجود بین شیارها مرطوب نشود، اما خاک زیر سطحی در این فاصله به مقدار کافی مرطوب شود. فاصله میان داغ آب را می توان با تغییر شکل شیار یا تغییر فاصله بین مراکز شیارها تنظیم نمود. این تغییرات به شدت بر سرعت نفوذ و مدت زمان آبیاری اثر خواهد گذاشت. نمونه یک روش آبیاری شیاری با آبیاری یک در میان ردیف ها و استفاده از سیفون در شکل 5-3- نشان داده شده است.

تفاوت نسبی میان فرصت نفوذ آب به ابتدای شیار (Ta) فرصت نفوذ در انتهای شیار (Ti) و عمق نفوذ مربوط به آن، به وسیله نسبت پیشروی توصیف می شود؛ AR=Tadv/Ti، در خاکهای ترک نخورده این نسبت به توزیع آب مورد استفاده رواناب، نفوذ عمقی و ذخیره در خاک در شرایطی بستگی دارد که کفایت آبیاری به مقدار 100 درصد رسیده باشد. تغییرات در کمبود مجاز رطوبت خاک (MAD) فاصله شیارها، شکل شیارها، تراکم خاک، استفاده مجدد از آب شیب، اندازه دبی ورودی، مسدود ساختن انتهای شیار و سیستم های بازگشت جریان، بر سرعت نفوذ و مدت مطلوط رواناب در انتهای شیار (Ti) اثر می گذارد. یکنواختی و کارآیی سیستم را می توان با ایجاد تغییراتی در سرعت نفوذ و بسیاری از عوامل مربوط به آن وبه ویژه اندازه دبی ورودی (AR) بهبود بخشید. رواناب و نفوذ عمقی، نسبت به تغییرات AR و بسیاری از عوامل مؤثر بر آن، واکنش نشان می دهند.

/ 1 نظر / 71 بازدید
مسعود شصت چی

سلام اقای شمس امروز تو وبلاگتان رفتم یک سوال داشتم منابع این مقالات از کجا در میاورید اگر ذکر شود ممنون میشم